• Νίκος Κατσίκης

Ψυχοτρόπα Κοκτέιλ και Διονυσιακές Τελετές

του Νίκου Κατσίκη


Ο Διόνυσος ήταν ο θεός του κρασιού, της τελετουργικής τρέλας και της έκστασης. Συγκεκριμένα, του τύπου της έκστασης που νιώθουν οι ερωτευμένοι και οι πολεμιστές στη μάχη. Έκσταση ένιωθαν και οι πιστοί στις θρησκευτικές τελετουργίες προς τιμήν του. Μία λεπτομέρεια που δεν αναφέρεται συχνά, είναι ο σημαντικός ρόλος που φαίνεται να έπαιζαν σε αυτές, διάφορες ψυχοτρόπες ουσίες προερχόμενες από φυτά και μύκητες. Aς πάμε λοιπόν, να δούμε λεπτομέρειες για τους αφανείς αυτούς πρωταγωνιστές.



Ο θεός και τα δώρα του


Σύμφωνα με τον μύθο, το αμπέλι (Vitis vinifera) ήταν δική του ανακάλυψη και είχε αφιερωθεί σε αυτόν. Μάλιστα, αποτελεί τον μοναδικό εκπρόσωπο του γένους στη Μεσόγειο και έχει καταγωγή από τα δάση της Μεσογείου και την Εγγύς Ανατολή. Το άγριο αμπέλι ανήκει στο υποείδος Vitis vinifera ssp sylvestris. Είναι ένα αναρριχητικό φυτό που αγαπάει το φως του ήλιου και μπορούμε να το συναντήσουμε κυρίως στις όχθες των ποταμών και σε φυλλοβόλα, αλλά και μικτά δάση. Δυστυχώς, όμως, η κατανομή του πλέον έχει κατακερματιστεί λόγω ανθρώπινων δραστηριοτήτων και παθογόνων μικροοργανισμών που ήρθαν τον 19ο αιώνα από την Αφρική.


Το άγριο αμπέλι, μετά από επιλεκτικές διασταυρώσεις, «εξημερώθηκε» και διαφοροποιήθηκε στο υποείδος Vitis vinifera ssp vinifera. Τα δύο υποείδη διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τη μορφολογία των σπερμάτων τους. Ώπα, δεν ξέρεις τι είναι τα σπέρματα; Δεν πειράζει, τα αναλύει πολύ ωραία ο Σπύρος εδώ. Αξίζει να αναφερθεί πως η ποικιλία των μεγεθών και σχημάτων των καρπών είναι μεγαλύτερη στο εξημερωμένο παρά στο άγριο υποείδος. Αυτό συνέβη λόγω επιλεκτικών πιέσεων που έχουν επιβληθεί από τους ανθρώπους, διάφορων προσαρμογών και κάποιων φαινομένων υβριδισμού. Από το εξημερωμένο αμπέλι, έχουν προέλθει χιλιάδες ποικιλίες. Κάποιες καλλιεργούνται για τους καρπούς τους, άλλες για τις σταφίδες τους και άλλες για το κρασί τους. Άλλωστε στα λατινικά, vinifera σημαίνει αυτός που φέρει κρασί.


Ο Διόνυσος φρόντισε επιμελώς να μάθει στους ανθρώπους πως να αξιοποιούν το δώρο του, καθώς τους δίδαξε για την παραγωγή του κρασιού. Αν μη τι άλλο ευθύνεται για τη διασκέδαση, αλλά και τον αλκοολισμό μας. Φυσικά παράγονταν πολλές ποικιλίες κρασιού. Είχε γίνει προσπάθεια να ταξινομηθούν τα κρασιά βάσει των χαρακτηριστικών τους όπως το άρωμα, η γεύση, το χρώμα και η περιεκτικότητα σε αλκοόλ. Μάλιστα έχουν αναφερθεί κάποια κρασιά με ιδιαίτερα υψηλή περιεκτικότητα σε αυτό. Ο Γαληνός, επίσης, είχε κατατάξει τα κρασιά βάσει των θεραπευτικών τους ιδιοτήτων. Μετά από κατάλληλη επεξεργασία, το κρασί μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως φάρμακο για τη θεραπεία ασθενειών.


Φωτογραφία καρπισμένου αμπελιού. Φωτογραφία από Couleur από το Pixabay.



Κατά τη διάρκεια των λατρευτικών τελετών που εορτάζονταν προς τιμήν του θεού, οι άνθρωποι χόρευαν, διασκέδαζαν και έπαιζαν μουσική. Οι τελετές αυτές χαρακτηρίζονταν από μια έντονη κατάσταση έκστασης, η οποία εν μέρει προερχόταν από το άφθονο κρασί που έπιναν και τους τελετουργικούς χορούς τους. Ωστόσο το κρασί δεν αρκούσε από μόνο του για την προώθηση των ψυχεδελικών τους εμπειριών.


Η πηγή της έκστασης


Οι ψυχεδελικές τους εμπειρίες προέρχονταν από δύο κύρια ποτά που κατανάλωναν, ή μάλλον ως κοκτέιλ θα τα χαρακτηρίζαμε σήμερα. Θα δείτε γιατί.


Κυκεώνας

Το πρώτο κοκτέιλ ήταν ο κυκεώνας. Αν και υπάρχουν πολλές υποθέσεις όσον αφορά τα υλικά της συνταγής του, όλες καταλήγουν στο ότι πρέπει να περιείχε και κάποιες ψυχοτρόπες ουσίες. Αρχικά υπάρχουν υποθέσεις που κάνουν λόγο για την παρουσία ειδών του γένους Phalaris, ή φαλαρίδα. Σε κάποια φυτά του γένους, όπως το είδος Phalaris aquatica που υπάρχει σε Μεσογειακές χώρες, μεταξύ των οποίων και στην Ελλάδα, έχει βρεθεί η παρουσία του παραισθησιογόνου DMT και παραγώγων του. Το DMT καθώς θέλει υψηλή ποσότητα αλκοόλης για να εκχυλιστεί, με την παρουσία του στο πλούσιο σε αλκοόλη κρασί θα μπορούσε να καταναλωθεί. Yπάρχει η πιθανότητα, μαζί με τη φαλαρίδα να περιέχονταν και αγριοπήγανο ή Peganum harmala, το οποίο επίσης υπάρχει στην Ελλάδα. Το συγκεκριμένο φυτό έχει υψηλή περιεκτικότητα αλκαλοειδών, όπως η χαρμίνη και η χαρμόλη, στις ρίζες και τα σπέρματά του. Αυτά προσδίδουν μία ονειρική κατάσταση στο άτομο που τα καταναλώνει και σε υψηλές δόσεις προκαλούν παραισθήσεις. Άλλες υποθέσεις αναφέρουν διαφορετικό κοκτέιλ με συστατικό το νερό, το κριθάρι και το φλισκούνι. Σε αυτή την περίπτωση, οι ενώσεις με ψυχοτρόπο δράση ήταν αλκαλοειδή, όπως το LSA, που προέρχονται από τον μύκητα Claviceps purpurea. Ο μύκητας αυτός παρασιτεί στα σιτηρά στην περιοχή της Μεσογείου. Ως τώρα έχουν αναφερθεί πολλά για το κρασί, οπότε φαίνεται περίεργο να έβαζαν νερό στο κοκτέιλ τους. Κι όμως, υπάρχει λόγος. Τα πιο ψυχοτρόπα αλκαλοειδή του μύκητα είναι υδατοδιαλυτά, άρα η παρουσία του νερού θα μπορούσε να συμβάλλει στην πρόσληψή τους. Αν και ο συγκεκριμένος μύκητας έχει και τοξικές ενώσεις, οι πιο τοξικές, όπως η εργοτοξίνη, δεν είναι υδατοδιαλυτές, επομένως δεν εκχυλίζονται στο νερό και δεν έθεταν σε κίνδυνο τους πιστούς στις τελετουργίες.


Κι αυτές είναι μόνο κάποιες από τις παραισθησιογόνες ουσίες που ενδέχεται να περιέχονταν στον κυκεώνα. Καθώς ο κυκεώνας πιθανώς ήταν συνδυασμός πολλών ψυχοτρόπων ουσιών μαζί, δεν κατατάσσεται άδικα στην κατηγορία των κοκτέιλ!


Swipe right ➡️ Οι μαύρη δομή που βλέπετε να προεξέχει από το στάχυ της πρώτης εικόνας προέρχεται από τον μύκητα του είδους Claviceps purpurea (Πηγή). Στη δεύτερη εικόνα φαίνεται το φυτό Phalaris aquatica (Πηγή) και στην τρίτη το το Peganum harmala με τα πανέμορφα λευκά άνθη του (του Didier Oms σύμφωνα με CC BY-SA 3.0).


Science fact

Αν το LSA σου θυμίζει κάτι, ίσως να είναι το LSD.

Η παρόμοια ονομασία τους, οφείλεται στο γεγονός πως οι δύο ουσίες έχουν ομοιότητες στη δομή τους, αν και το LSA δεν είναι τόσο δραστικό όσο το LSD.


Τι είναι όμως τα αλκαλοειδή;


Ας κάνουμε ένα διάλειμμα πριν περάσουμε στο επόμενο κοκτέιλ. Αναφέρθηκε ο όρος αλκαλοειδή ο οποίος ξέρω, μοιάζει πρωτάκουστος. Θα δείτε όμως, πως δεν είναι! Τα αλκαλοειδή είναι αζωτούχες οργανικές ενώσεις που απαντούν στη φύση και απομονώνονται από φυτά. Γνωστά αλκαλοειδή είναι η κοκαΐνη που απομονώνεται από τα φύλλα της κόκας (Erythroxylum coca) και η νικοτίνη που υπάρχει στα φύλλα του καπνού (Nicotiana tabacum). Καλώς ή κακώς, παίζουν σημαντικό ρόλο στις ζωές πολλών ανθρώπων.


Αψέντι

Συνεχίζοντας το πρόγραμμά μας, περνάμε στο αψέντι το οποίο ήταν το άλλο κοκτέιλ στο μενού των Διονυσιακών τελετών. Ήδη ο Πλίνιος είχε αναφέρει τον συνδυασμό του κρασιού με την αψιθιά (Artemisia absinthium), αλλά το αψέντι που ξέρουμε σήμερα έχει καταγωγή από την Ελβετία τον 18ο αιώνα. Ίσως να το έχετε ακούσει καθώς το έπιναν πολλές διάσημες προσωπικότητες, όπως ο Βίνσεντ βαν Γκογκ, ο Πάμπλο Πικάσο και ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Το αψέντι που καταναλώνονταν στις Διονυσιακές τελετές ήταν διαφορετικό από το σημερινό. Το έλαιο της αψιθιάς περιέχει θυϊόνη, μια ουσία η οποία προκαλεί ήπιες παραισθήσεις. Πέρα από αψιθιά πάντως, το κοκτέιλ περιείχε και κρασί, γλυκάνισο, ένα είδος μαϊντανού (Apiaceae petroselinum), άνηθο και άλλα βότανα. Η παρουσία του κρασιού στο κοκτέιλ συνέβαλε στην εκχύλιση της θυϊόνης, η οποία διαδικασία, όπως και στην περίπτωση του DMT, απαιτεί διαλύματα πλούσια σε αλκοόλ. Πέρα από τη θυϊόνη, όμως, δεν αποκλείεται να υπήρχαν και άλλες ψυχοτρόπες ουσίες στο κοκτέιλ, όπως το όπιο το οποίο είναι ο γαλακτώδης χυμός που παράγεται από το φυτό Papaver somniferum, γνωστό και ως αφιόνι.


Swipe right ➡️ Στην πρώτη εικόνα απεικονίζεται ο πίνακας του Van Gogh με τίτλο “Cafétafel met absint” όπου φαίνεται το αψέντι που καταναλώνονταν εκείνη την εποχή. Στη δεύτερη εικόνα φαίνεται το φυτό Artemisia absinthium (Από AfroBrazilian σύμφωνα με CC BY-SA 3.0) και στην τρίτη η Papaver somniferum (Από Linda Kenney σύμφωνα με CC BY-SA 2.0).



Δύο λόγια για την πρόσληψη των ουσιών


Ίσως να σας «έκαψα» οπότε ας αποσαφηνίσουμε λίγο τα πράγματα. Εκχύλιση είναι η διαδικασία κατά την οποία απομονώνεται μία οργανική ένωση από ένα στερεό δείγμα, βάζοντας το δείγμα σε έναν διαλύτη στον οποίο η ένωση μπορεί να διαλυθεί. Έπειτα το στερεό δείγμα και ο υγρός διαλύτης, που πλέον περιέχει την ένωση που θέλουμε, διαχωρίζονται με τη μέθοδο της διήθησης ή αλλιώς φιλτραρίσματος. Κάθε φορά που φτιάχνετε ένα τσάι, κάνετε αυτές τις διαδικασίες. Για να γίνουν όμως, πιο κατανοητά όλα αυτά στο πλαίσιο στο οποίο αναφερόμαστε, φανταστείτε για παράδειγμα την περίπτωση του μύκητα C. purpurea που προαναφέρθηκε. Ο μύκητας αποτελούσε το δείγμα, η οργανική ένωση που εξάγονταν από τον μύκητα ήταν τα ψυχοτρόπα αλκαλοειδή και ο διαλύτης το νερό. Μετά το τέλος της εκχύλισης, οι πιστοί έπιναν το νερό και κατανάλωναν μαζί με αυτό τα αλκαλοειδή. Στο σημείο αυτό νομίζω πως χρειάζεται να αναφέρω πως δεν πρέπει να δοκιμαστεί η εκχύλιση ψυχοτρόπων ουσιών στο σπίτι!



Πού καταλήγουμε


Στις Διονυσιακές τελετές οι πιστοί κατανάλωναν ψυχοτρόπες ουσίες, των οποίων η ακριβής ταυτότητα, παραμένει μυστήριο. Σίγουρα πάντως είχαν τις ψυχεδελικές τους εμπειρίες. Ο τρόπος που δρουν οι ουσίες αυτές στους ανθρώπους μπορεί να αποτελέσει θέμα για κάποιο μελλοντικό άρθρο.



Τι να θυμάσαι:

  • Η καταγωγή του αμπελιού είναι από τη Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Το Vitis vinifera ssp sylvestris είναι το άγριο υποείδος, ενώ το Vitis vinifera ssp vinifera είναι το εξημερωμένο.

  • Το κρασί δεν ήταν από μόνο του ο τρόπος εξασφάλισης της έκστασης στις διονυσιακές τελετές, καθώς κοκτέιλ όπως ο κυκεώνας και το αψέντι που περιείχαν ψυχοτρόπες ουσίες όπως το LSA, το DMT, η θυϊόνη, η χαρμόλη, η χαρμίνη και το όπιο είχαν την τιμητική τους.

  • H πρόσληψη των ουσιών γίνονταν με εκχύλισή τους είτε σε αλκοόλη, είτε σε νερό.


Για περισσότερες πληροφορίες:

  1. Andre T. (2020). Drugs in the Greco-Roman period and Modern Day, Union College, Schenectady, NY, 12308

  2. Carod-Artal E.J. (2013). Psychoactive Plants in Ancient Greece, Neurosciences and History 2013; 1 (1): 28-38

  3. Otto, F.W., 1991. Διόνυσος Μύθος και Λατρεία, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Εισαγωγή και Μετάφραση Λουπασάκης, Θ.

  4. Passos I.D., Mironidou-Tzouveleki M. (2016). Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse, Volume 2., Part IV, Chapter 71, Pages 761-772, Elsevier Inc.

  5. Sayin U.H. (2014). The Consumption of Psychoactive Plants During Religious Rituals: The Roots of Common Symbols and Figures in Religions and Myths, NeuroQuantology, Volume 12, Issue 2, Pages 276-296


Λίγα λόγια για τον Νίκο Κατσίκη...

«Γεια σας, είμαι ο Νίκος. Ζω στην Αθήνα και σπουδάζω Βιολογία στο ΕΚΠΑ. Το ενδιαφέρον μου για την επιστήμη ξεκίνησε από πολύ μικρός καθώς το είχα αποφασίσει από νωρίς πως ήθελα να γίνω Βιολόγος. Το μετανιώνω; Όχι. Ζορίζομαι; Ναι. Τι είναι όμως τα ζόρια μπρος στο να κάνεις κάτι που σου αρέσει; Αγαπάω πάρα πολύ ό,τι αφορά τη βιολογία των φυτών, τη βοτανική και τη φυσιολογία τους. Ωστόσο εάν δεν ήμουν άνθρωπος, θα ήθελα να ήμουν σαλαμάνδρα.»



363 προβολές