• Μαίρη Σπανουδάκη

Καφές: μια γνωριμία με το «υγρό ξυπνητήρι» μας

Ενημερώθηκε: Απρ 7


της Μαίρης Σπανουδάκη


Τι σχέση έχει ένας Αιθίοπας βοσκός και κάποιοι μοναχοί με το αγαπημένο μας ρόφημα; Ας ταξιδέψουμε στην ιστορία του και σε όλα εκείνα που μας προσφέρουν τα πολύτιμα συστατικά του...


Ένα πρωινό του 1500 μ.Χ. στην Αιθιοπία, ένας βοσκός έβγαλε τις κατσίκες του για βοσκή. Τα ζώα ξεκίνησαν να τρώνε τους καρπούς ενός παράξενου δέντρου και κατά τη διάρκεια της ημέρας, ο βοσκός παρατήρησε ότι οι κατσίκες είχαν πάρα πολλή ενέργεια, ενώ έμειναν ξάγρυπνες όλη τη νύχτα. Παραξενευμένος έψαξε να βρει απαντήσεις στο τοπικό μοναστήρι, μοιράζοντας τις παρατηρήσεις του με τους μοναχούς.


Οι μοναχοί επισκέφτηκαν το δέντρο, μάζεψαν τους καρπούς του και έφτιαξαν ένα ρόφημα. Πίνοντας το ρόφημα αυτό, παρατήρησαν ότι είχαν την ικανότητα να μένουν ξύπνιοι όλο το βράδυ, κάτι που έκανε τις ολονύχτιες τελετές τους ευκολότερες. Το μοναστήρι άρχισε να μοιράζεται τη νέα αυτή ανακάλυψη με γειτονικά μοναστήρια. Οι φήμες διαδόθηκαν γρήγορα και έφτασαν μέχρι τους μοναχούς Σουφί της Υεμένης, οι οποίοι ξεκίνησαν να εμπορεύονται αυτούς τους καρπούς. Αυτό ήταν και το πρώτο βήμα εμπορίας του καφέ πριν 521 χρόνια! Σήμερα ο καφές καταναλώνεται σε τόσο μεγάλες ποσότητες, γεγονός που τον καθιστά το δεύτερο μεγαλύτερο εμπόρευμα στον κόσμο μετά το πετρέλαιο και η αξία του είναι πάνω από 100 δις δολάρια παγκοσμίως, αφήνοντας πίσω του το φυσικό αέριο και τον χρυσό.


Fun Fact

Στην αρχαία Αραβική κουλτούρα, η γυναίκα είχε το νομικό δικαίωμα να διεκδικήσει διαζύγιο εάν ο άντρας της δεν της έφερνε φρέσκο καφέ το πρωί. Η νομοθεσία αυτή φαίνεται να ισχύει μέχρι και σήμερα στη Σαουδική Αραβία.


Το δέντρο του καφέ


Τα δέντρα του καφέ ευδοκιμούν σε τροπικά κλίματα και ζουν έως 30 χρόνια. Ανήκουν στην οικογένεια Rubiaceae, και στο γένος Coffea και παράγουν μούρα από τα οποία εξάγεται ο καφές. Τα κύρια είδη είναι δύο: το Coffea canephora (γνωστό και ως robusta) το οποίο συναντάται στην Ουγκάντα και το C. arabica το οποίο βρίσκεται στην Αιθιοπία. Υπάρχουν και λιγότερο δημοφιλή είδη καφέ τα οποία είναι: C. liberica, C. stenophylla, C. mauritiana και C. racemosa.


Τα μούρα που παράγονται έχουν μήκος 1,5 cm και το χρώμα τους αλλάζει ανάλογα με το επίπεδο ωρίμανσής τους. Δηλαδή, όταν έχουν πράσινο χρώμα είναι άγουρα, όταν αποκτήσουν κίτρινο ή βυσσινί χρώμα είναι ώριμα, ενώ όταν αφυδατώνονται αποκτούν ένα μαύρο χρώμα. Τα μούρα Arabica χρειάζονται 6-8 μήνες για να ωριμάσουν, ενώ τα μούρα Robusta χρειάζονται 9-11 μήνες. Οι καρποί αυτοί περιέχουν πάνω από 1000 βιοενεργά συστατικά, πολλά από τα οποία είναι θρεπτικά για τον οργανισμό.


Ήξερες ότι...

Η καφεΐνη έχει βρεθεί σε φύλλα και φρούτα περίπου 60 φυτών και όχι για να ανοίγουν τα πέταλά τους πιο εύκολα το πρωί!

Η καφεΐνη αποτελεί φυσικό εντομοκτόνο, καθώς παραλύει και σκοτώνει τα παράσιτα και έντομα που τρώνε το φυτό.

Γι’ αυτό πολλές εταιρείες προσπαθούν να συνθέσουν οργανικά φυτοφάρμακα με βάση την καφεΐνη.


Κι αν πιστεύεις ότι τα ήξερες όλα για τον καφέ δες κι αυτό! Ο πιο ακριβός καφές του κόσμου παράγεται στην Ινδονησία: ο kopi luwak ή αλλιώς civet coffee. Ο καφές αυτός κοστίζει από 35 έως 100 ευρώ το φλιτζάνι και παράγεται από τα κόπρανα της αγριόγατας asian palm civet. Η γάτα αυτή τρώει τους καρπούς του καφέ, οι οποίοι περνάνε από διαδικασία ζύμωσης όταν διέρχονται από το έντερό της και αφού αποβληθούν από τον οργανισμό μέσω των κοπράνων, συλλέγονται και μετά από μια διαδικασία, καταλήγουν σε ένα φλιτζάνι ζεστού καφέ!



Τι κερδίζουμε όσο απολαμβάνουμε τον καφέ μας;


Ο καφές έχει αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες, ενώ αποτελεί πρόσθετο συστατικό αναλγητικών φαρμάκων, όπως η παρακεταμόλη και η ιμποπρουφένη, καθώς αυξάνει κατά 5-10% την αποτελεσματικότητά τους.


Η καφεΐνη διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα και έχει παρόμοια δομή με την αδενοσίνη, το μόριο του ύπνου. Έτσι, η καφεΐνη μπλοκάρει τους υποδοχείς αδενοσίνης, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα την αυξημένη εγκεφαλική διέγερση.


Η καφεΐνη επίσης, συμβάλλει στην απώλεια βάρους, ενώ αποτρέπει τη ντοπαμίνη (το μόριο της ευχαρίστησης) να απορροφηθεί, με αποτέλεσμα το μόριο αυτό να μένει στον εγκέφαλο περισσότερη ώρα, κάτι που κάνει τον καφέ εθιστικό. Επιπλέον, αυξάνει τα επίπεδα της αδρεναλίνης (το μόριο της δραστηριότητας) βελτιώνοντας την παραγωγικότητά μας.


Πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι η κατανάλωση καφέ συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, της εμφάνισης καρκίνου του ήπατος, του ενδομήτριου, του προστάτη και του μελανώματος. Επιπλέον, η κατανάλωση καφέ έχει συνδεθεί με την πρόληψη νόσων όπως το Alzheimer, το Parkinson, η κατάθλιψη, οι καρδιαγγειακές νόσοι και αυξάνει προσωρινά τον μεταβολικό ρυθμό ηρεμίας. Τέλος, παίζει σημαντικό ρόλο στην πρόληψη μεταβολικών και ηπατικών παθήσεων.


Ήξερες ότι...

Η καφεΐνη έχει χρόνο ημιζωής 6 ώρες. Αυτό σημαίνει ότι αν πιεις ένα ποτήρι καφέ στις 9 π.μ., το οποίο περιέχει 200 mg καφεΐνης, θα έχεις ακόμα 100 mg καφεΐνης στον οργανισμό σου στις 3 μ.μ. και 50 mg στις 9 μ.μ., ενώ ο βαθύς ύπνος θα μειωθεί κατά 20%.

Όμως, αυτό δεν ισχύει για όλους! Η απομάκρυνση της καφεΐνης από το σώμα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το εντερικό μικροβίωμα και την ύπαρξη του ενζύμου,CYP1A2, το οποίο τη μεταβολίζει.


Τα αρνητικά της κατανάλωσης καφέ


Η καφεΐνη αυξάνει τους καρδιακούς παλμούς, την ευερεθιστότητα και το άγχος, ενώ μπορεί να οδηγήσει σε αυπνία. Ταυτόχρονα αυξάνει τα επίπεδα οξύτητας στο στομάχι. Η συχνή κατανάλωση καφέ αυξάνει τους υποδοχείς της αδενοσίνης στον εγκέφαλο, με ολοένα μεγαλύτερη ανάγκη για κατανάλωση μεγαλύτερης ποσότητας καφέ, με αποτέλεσμα να παρατηρείται αυξημένη κούραση όταν δεν καταναλώνεται (caffeine withdrawal syndrome).


Η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας καφεΐνης (πάνω από 250 mg τη μέρα), έχει συνδεθεί με την εμφάνιση μιας νόσου, της ραβδομυόλυσης. Στη νόσο αυτή, η καφεΐνη καταστρέφει μυϊκές ίνες, οι οποίες εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος, οδηγώντας σε νεφρική ανεπάρκεια. Βέβαια, η πρόκληση της νόσου εξαιτίας της κατανάλωσης καφεΐνης, είναι ένα πάρα πολύ σπάνιο φαινόμενο και προκαλείται σε άτομα που ενώ δεν έχουν αναπτύξει ανοχή στην καφεΐνη, ξεκινούν απότομα να καταναλώνουν πολύ μεγάλες ποσότητες, χωρίς να δίνουν στον οργανισμό τον απαραίτητο χρόνο να προσαρμοστεί.


Επιπλέον, εντείνει τα συμπτώματα νόσων όπως η γαστρο-οισοφαγική παλινδρόμηση, το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, η γαστρίτιδα και η νόσος του Crohn. Αυτό συμβαίνει διότι σε μεγάλη μερίδα του πληθυσμού, η καφεΐνη δρα ως φυσικό καθαρτικό, αυξάνοντας την εντερική κινητικότητα.


Τέλος, ο καφές περιέχει αντιταννίνες οι οποίες επηρεάζουν την απορρόφηση σιδήρου από τον οργανισμό. Είναι σημαντικό λοιπόν να καταναλώνεται μακριά από γεύματα πλούσια σε σίδηρο.


Myth Busted

«Ο καφές δεν πρέπει να καταναλώνεται με γάλα, διότι ενισχύει τον κίνδυνο εμφάνισης οστεοπόρωσης».

Σύμφωνα με μελέτες, η προσθήκη 1-2 κουταλιές γάλακτος στον καφέ, βοηθάει σημαντικά στην απορρόφηση του ασβεστίου. Από αυτό μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο καφές με γάλα δεν ενισχύει τον κίνδυνο εμφάνισης οστεοπόρωσης και δεν επηρεάζει τα επίπεδα ασβεστίου του οργανισμού.



Τι να θυμάσαι:

  • Η ανακάλυψη του καφέ έγινε τυχαία πριν 521 χρόνια και σήμερα είναι το δεύτερο μεγαλύτερο εμπόρευμα στον κόσμο.

  • Ο καφές εξάγεται κυρίως από τα μούρα των ειδών c. arabica και c. canephora. Παρόλα αυτά υπάρχουν και άλλα είδη όπως υπάρχει και ο καφές kopi luwak, που παράγεται από τα κόπρανα της γάτας asian palm civet, αφού φάει και μεταβολίσει τα μούρα του καφέ.

  • Η καφεΐνη έχει πολύ σημαντικά οφέλη για τον οργανισμό και για την προάσπιση της υγείας, παρόλα αυτά πρέπει να καταναλώνεται με μέτρο. Η υπερκατανάλωση μπορεί να δημιουργήσει σημαντικά προβλήματα.

  • Ο καφές περιέχει αντιταννίνες οι οποίες εμποδίζουν την απορρόφηση σιδήρου, οπότε δεν πρέπει να καταναλώνεται σε σύντομο χρονικό διάστημα από την κατανάλωση τροφής υψηλής σε σίδηρο.


Για περισσότερες πληροφορίες:

  1. Cappelletti S, Piacentino D, Daria P, Sani G, Aromatario M (January 2015). “Caffeine: cognitive and physical performance enhancer or psychoactive drug?”. Current Neuropharmacology.

  2. 10 steps from seed to cup. National Coffee Association, USA 2020.

  3. Poole R et al. “coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes.” BMJ (2017).

  4. Heney et al. (2002) “effects of caffeine on bone and the calcium economy”. Food Chem Toxicol


Λίγα λόγια για τη Μαίρη Σπανουδάκη...

"Γεια σας, ονομάζομαι Σπανουδάκη Μαρία και κατάγομαι από τα Χανιά της Κρήτης. Από μικρή ήθελα να ασχοληθώ με την επιστήμη και ένιωθα δέος και θαυμασμό για τους επιστήμονες, οι οποίοι ερευνούσαν και προσπαθούσαν να δώσουν απαντήσεις σε σύνθετα ερωτήματα. Αν και ξεκίνησα σπουδές στο τμήμα Γεωπονίας του ΑΠΘ, γρήγορα συνειδητοποίησα ότι θέλω να ασχοληθώ με την βιολογία, μια απόφαση που με οδήγησε στην κεντρική Ιταλία, όπου ξεκίνησα να φοιτώ στο τμήμα Κυτταρικής και Μοριακής Βιολογίας του Università degli studi di Perugia, απολαμβάνοντας κάθε δευτερόλεπτο των σπουδών μου. Στα έντονα ενδιαφέροντα μου ανήκουν: η Ιολογία, η Γενετική, η Ανοσολογία και η Βιοχημεία. Το μεγαλύτερο όνειρό μου είναι να ασχοληθώ με την έρευνα, συμβάλλοντας στην διεύρυνση της επιστημονικής γνώσης."


195 προβολές